Pozwolę sobie na nieco przydługą baśń. Tak długą, że muszę ją podzielić, bo nikt tego nie strawi.

Jest rok 1582. W tym samym momencie, w tej samej epoce, rozgrywają się cztery sceny, których bohaterowie nigdy się nie spotkają, ale których losy są splecione niewidzialną nicią systemu.

W Jassach, stolicy Mołdawii, grecki kupiec z Chios, Nikolaos Domesticos Nevridis, pobiera cło od angielskiego kupca Johna Newberie’go, wiozącego galerę kreteńskiego wina Małmazyja w głąb Polski. Nevridis jest wielkim celnikiem Mołdawii, oficjalnym kupcem hospodara, bankierem i dyplomatą w jednej osobie. Opłata celna, którą Newberie płaci, jest mówiąc wprost, komiczna. Bowiem to Nevridis sam sobie ją narzuca i ... sam zwalnia siebie z płacenia.

We Lwowie, w tym samym roku, Konstanty Korniakt - Grek z Kandii, dzierżawca ceł ruskich, najbogatszy kupiec Rzeczypospolitej, obsługuje zamówienie królewskie na kolejną partię węgierskiego wina. Korniakt nie płaci ceł, bo sam je dzierżawi. Jego woły idą na Śląsk bez myta.

W Konstantynopolu osmański skarbnik notuje wpływy z ceł czarnomorskich. Czwarta część dochodów całego imperium pochodzi z handlu, głównie z tego właśnie tranzytu, który Nevridis i Korniakt obsługują po drugiej stronie granicy.

W Londynie, Amsterdamie i Paryżu kupieckie domy handlowe analizują, jak przebić się na rynek wschodni. Anglicy właśnie otworzyli ambasadę w Stambule. Wenecja traci pozycję po Lepanto. Holandia rośnie w siłę na Bałtyku.

Cztery sceny. Jeden system.

System, który łączy Londyn z Konstantynopolem, Gdańsk z Gałaczem, Podole z Persją, jest dla każdego z jego uczestników niewidoczny w całości. Każdy widzi tylko swój fragment. Nevridis widzi trasę Lwów–Jassy–Stambuł. Korniakt widzi rejestr ceł i "faktury" za wino. Osmański skarbnik widzi kolumnę przychodów. Angielski kupiec widzi cenę pieprzu.

Mało kto widzi, że Polska, największe państwo kontynentu, kraj o nadwyżce handlowej z Zachodem, powoli wykrwawia się ze srebra na rzecz Imperium Osmańskiego, które dostarcza jej luksusów, ale wysysa cenny kruszec. Cały ten system jest utrzymywany przy życiu przez kilku greckich kupców z egejskich wysp, którzy jedną nogą stoją w Konstantynopolu, a drugą we Lwowie.

Zacznijmy od liczb, bo te kłamią trochę rzadziej niż narracje.

Rok 1566. Lwów to największe centrum handlu wschodniego w Polsce. Cło kamienieckie to jeden z kluczowych punktów poboru myta na szlaku mołdawskim. Jest dzierżawione na rok za 658 złotych. Cło lwowskie, sandomierskie i lubelskie razem: 6 000 złotych rocznie dzierżawy. Lwów to handel z Turcją. Lublin to wielki handel z Rosją.

Rok 1571. Jeden tylko kupiec Wysokiej Porty, Mehmed Czelebi, jest zwalniany przez Zygmunta Augusta z opłaty 650 zł cła granicznego na samej komorze lwowskiej. Jednorazowe zwolnienie jednego kupca to prawie tyle, ile roczna dzierżawa całego cła kamienieckiego.

Rok 1593. Do Lwowa przybywa 900 kuf wina, 1 454 976 litrów, w jednym sezonie. Lwów jest "głównym składem win bałkańskich" w Rzeczypospolitej, zaopatrującym kupców nawet z Poznania.

Te trzy liczby razem opowiadają historię systemu, a system wygląda mniej więcej tak.

Polska eksportuje przez Gdańsk zboże, drewno, wosk, futra, dzięki czemu ma nadwyżkę handlową z Zachodem. Ta nadwyżka napływa w postaci srebra i talarów. Srebro to idzie na Wschód w zamian za wino, jedwab, kobierce, przyprawy, stroje, broń, konie, korzenie, barwniki. Turcja nie chce polskiego zboża, bo żywi się zbożem z Mołdawii, Wołoszczyzny i Egiptu. Turcja chce tylko srebra. 

Efekt widoczny do dziś. Przy drodze z Bursy do Ankary archeolodzy znaleźli skarb 652 srebrnych monet - wszystkie polskie. Na stanowiskach wokół Mosulu - 161 polskich monet na 242 znalezione. Polskie orły koronne i orty gdańskie z lat dwudziestych XVII wieku leżą w irackim pyle.

Polska pompuje srebro do Turcji. Turcja eksportuje do Polski towary, za które Polska płaci kolejnym srebrem. To jest koło, które kręci się przez sto pięćdziesiąt lat  od pokoju wieczystego z 1533 roku do bitwy pod Wiedniem w 1683 roku.

Kto to koło kręci? Kto jest jego mechanizmem?

Grecy. Ormianie. Żydzi. 

O Żydach i Ormianach już chyba wszystko wiemy, przyjrzyjmy się nieco szerzej Grekom.

Zacytujmy kilka fragmentów z artykułu Konrada Kuczary „Arsenios z Elassonu - Grek w służbie Cerkwi prawosławnej we Lwowie” z 2010 r. 

„W XVI w. we Lwowie istniała znaczna diaspora grecka, składająca się przeważnie z kupców. Lwów leżał na ważnym szlaku handlowym wiodącym z Turcji przez Mołdawię do Polski i Niemiec, a na wschód — do Moskwy. Tą drogą podążali przeważnie kupcy kreteńscy przewożący wino. Od drugiej połowy XVI w. częstymi podróżnymi byli również greccy duchowni. Jeździli do Moskwy po wsparcie finansowe od cara. Dzięki temu w drugiej połowie stulecia liczba Greków zamieszkujących Lwów znacznie się powiększyła.

(…) W tym mieście pracowali m.in.: Nikiforos Nevridis, Chiotis, Georgios Domenigos oraz kupcy kreteńscy: Antonios i Michail Perdikaris, Mpatis Amorozos i wielu innych, których imiona odnajdujemy w książkach Iorgi, Ewangielidisa i Dimitrakopulosa.

Pod koniec XVI w., w dobie szybko rozwijającego się protestantyzmu na wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej oraz intensywnego rozwoju szkół jezuickich, ostoją prawosławia stało się Bractwo Zaśnięcia Bogarodzicy we Lwowie, rozwijające się od początku XV stulecia. Priorytetową sprawą dla Kościoła prawosławnego stało się nauczanie kleru i młodzieży prawosławnej teologii oraz języka greckiego.

(…) Do jej rozwoju [kultury bizantyjskiej] przyczyniły się znacząco drukarnie we Lwowie i w Wilnie, które zaczęły wydawać książki w języku greckim. Niestety, oprócz opracowania Dimitrakopulosa, nie istnieje żadna grecka literatura opisująca działalność greckich drukarni na ziemiach dzisiejszej Ukrainy.

W XVI w. Lwów był ekonomicznym centrum ruskich ziem Korony. Dimitrakopulos zwraca uwagę, że działalność greckich kupców była jednym z najsilniejszych czynników wpływających na rozwój kulturalny i ekonomiczny miasta. Przyczynili się oni do zmiany jego architektonicznego i estetycznego wyglądu. Jeden z nich Konstantinos Korniaktos zbudował w 1580 r. kamienicę pod czujnym nadzorem Włocha Pietro Barbona, który prowadził budowę cerkwi Zaśnięcia Bogarodzicy.”

Jak więc widzimy za troską o kulturę i rozwój języka, czy szeroko pojętej sztuki, zazwyczaj kryją się sprawy polityczno-gospodarcze.

Zanim przejdziemy do dalszej analizy systemu, musimy zrozumieć dwa typy postaci, które go obsługują. Bo w XVI-wiecznym handlu wschodnim nie chodzi o anonimowych kupców. Chodzi o sieci rodzinne, sieci wyznaniowe i sieci geograficzne, zorganizowane wokół konkretnych wysp i miast.

Typ nam już znany to Konstanty Korniakt. Grek z Kandii na Krecie, która jest wówczas pod panowaniem Wenecji. Przybywa do Lwowa, wchodzi w biznes importu wina. Zostaje dzierżawcą ceł ruskich, czyli pobiera myto od całego handlu wschodniego Małopolski. Pożycza pieniądze dworowi królewskiemu i magnatom. Kontroluje szlaki wołowe. Inwestuje w nieruchomości i folwarki. Dostaje indygenat, staje się szlachcicem polskim. Jego dzieci przechodzą na katolicyzm. Korniakt wybrał Polskę jako swoją ojczyznę i w niej zbudował swoje prywatne  imperium.

Typ drugi, nieco w cieniu: Nikolaos Domesticos Nevridis. Grek z Chios, wyspy o jeszcze bogatszej tradycji handlowej niż Kreta, bo Chios do 1566 roku była genueńską kolonią, skrzyżowaniem kultur łacińskiej i greckiej. Nevridis nie wybiera jednego państwa, raczej wybiera przestrzeń między państwami. Konstantynopol, Mołdawia, Lwów, Ankona, Kreta, Wenecja. To wszystko są "jego" miejsca.

Obaj są Grekami z egejskich wysp. Obaj działają na tej samej osi handlowej. Jeden zostaje Polakiem, drugi pozostaje człowiekiem lawirującym między imperiami.

Korniakt umiera bogaty, z herbem i majątkiem. Nevridis zostaje zamordowany w Jassach w listopadzie 1594 roku przez albo na rozkaz hospodara, któremu pożyczył fortunę.

Dlaczego obaj istnieli? Dlaczego system potrzebował właśnie takich ludzi?

Turcja scentralizowała handel w Stambule, przesiedlając kupców z różnych prowincji imperium. Podniosło to znaczenie drogi lądowej prowadzącej ze Wschodu przez Anatolię i Bałkany do Lwowa. Ta droga potrzebowała ludzi, którzy rozumieli oba końce trasy. Którzy mówili po grecku, po turecku, po włosku i po polsku. Którzy mieli kontakty i na  konstantynopolskim bazarze i we lwowskim sądzie jednocześnie.

Takich ludzi w Europie XVI wieku było bardzo niewielu. I, tak się składa, prawie wszyscy byli Grekami z egejskich wysp.

Dlaczego właśnie oni? Bo te egejskie wyspy Chios, Kreta, Lefkada, Patmos były przez stulecia strefami kontaktu między światem łacińskim a grecko-osmańskim. Genua była obecna na Chios do 1566 roku. Wenecja trzymała Kretę aż do 1669 roku. Na tych wyspach przez pokolenia żyły rodziny, które były, chyba można tak powiedzieć - jednocześnie prawosławne i katolickie, greckie i włoskie, osmańskie i zachodnie. Miały dostęp do wielu kodów jednocześnie. 

Do tego dochodziła sieć powiązań całej diaspory. Włoska rodzina Coressi z Chios, u której Nevridis zaczynał jako agent w 1575 roku działała jednocześnie w Konstantynopolu, Lwowie i Mołdawii. Rodzina Korniakta miała kontakty kreteńskie, czyli weneckie. Istniały więc węzły sieci, które przez swoją rozproszoną naturę były niemal niezniszczalne. Kiedy jeden mały węzeł padał (Nevridis ginie, Korniakt traci majątek w sporze ze Stadnickim), sieć była w stanie się odtworzyć. Zapewne do czasu, ale jednak.

Polska Rzeczpospolita, naiwnie dumna ze swojej wolności, swojego parlamentaryzmu i swojej szlacheckiej kultury, była ekonomicznie zależna od sieci, której nie kontrolowała, której nie rozumiała i której często nie dostrzegała.

Sformułowanie jest być może ostre, ale liczby je potwierdzają: kupcy "polscy" handlujący ze Wschodem byli w zdecydowanej większości Ormianami lub Grekami. Tłumacze na lwowskich komorach, którzy faktycznie pobierają należności dla miasta to Ormianie. Kupcy sułtańscy korzystali w Polsce z przywilejów, o jakich polscy kupcy w Turcji mogli tylko pomarzyć. Osmańscy wierzyciele dostawali lwowskie kamienice jako spłatę długów.

Polska jest rynkiem zbytu dla tureckich luksusów i rezerwuarem srebra dla osmańskiego skarbu. Obsługują ją pośrednicy z zewnątrz systemu, lojalni wobec własnych sieci, nie wobec państwa.

Żeby zrozumieć, jak ten system funkcjonuje politycznie, musimy zobaczyć całą szachownicę. A tych graczy na szachownicy jest wielu. Porta, Fanarioci, Anglia, Wenecja i nasza nieszczęsna Rzeczpospolita.

Bo to, co dla nas jest tranzytem wina realizowanym przez Nevridisa, dla pana barona Edwarda Bartona jest operacją dyplomatyczną Elżbiety I. A to, co dla Korniakta jest kontraktem handlowym, dla fanariockiej arystokracji greckiej jest inwestycją w projekt wykupienia Bizancjum. 

Turcja traktuje Polskę właściwie jak gospodarcze lenno. Kupcy sułtańscy są wolni od ceł. Osmańscy wierzyciele mają w Polsce egzekucję długów gwarantowaną przez traktaty dyplomatyczne. Mołdawia i Wołoszczyzna, formalnie wasale Porty, są spiżarnią Stambułu i jednocześnie strefą buforową, przez którą przepływają dochody z polskiego handlu tranzytowego.

Porta doskonale rozumie wartość tego systemu. Według wywiadu weneckiego handel dostarczał osmańskiemu skarbowi czwartą część całych przychodów państwa. Zakłócenie szlaku mołdawskiego to bezpośredni uszczerbek budżetowy imperium. Dlatego Porta tak uważnie pilnuje obsady hospodara w Mołdawii. Bowiem to nie est kwestia honorowa, to kwestia fiskalna.

Kolejny gracz to Fanarioci, najbogatsza grecka arystokracja, mieszkająca w konstantynopolskim kwartale Fener. Inwestowali oni systematycznie w folwarki na Wołoszczyźnie i w Mołdawii. Uciekali tam z pieniądzem przed łapczywością tureckiego fiskusa. I budowali zaplecze gospodarcze dla projektu, który można nazwać: rekonkwista Bizancjum.

Plan był prosty i jednocześnie genialny: wykupić, za pieniądze zarobione na handlu mołdawskim i wołoskim, kontrolę nad strukturami osmańskiej administracji. Obsadzić własnymi ludźmi stanowiska hospodarów w księstwach naddunajskich, co fanariotom udało się zrealizować w XVIII wieku. Gdyby plan się powiódł całkowicie, mogliby wówczas wykonać kolejny krok. Sprowadzić samego sułtana do roli "plemiennego kacyka", którego rezydencję przesunie się gdzieś w stepy.

Czy pod koniec XVI w i na początku XVII wieku, angielskie kręgi wojskowe i polityczne uznały, że taka operacja jest wykonalna przy wsparciu Londynu?

Nevridis, choć nie był fanariotą w ścisłym sensie, bo pochodził z Chios, nie z Konstantynopola, działał w tej samej logice faktów. Jego inwestycje w Mołdawii: dzierżawa ceł, kredyty dla hospodarów, urząd skarbnika, status oficjalnego kupca dworskiego to jest dokładnie ten sam wzorzec, który fanarioci realizowali na poziomie całej Wołoszczyzny i Mołdawii przez następne sto pięćdziesiąt lat.

Oczywiście pozwalam sobie tutaj na dosyć grubą spekulację - Nevridis (i pewnie inni jemu podobni) byli ogniwem łączącym angielską politykę wschodnią, osmańskie struktury władzy i mołdawski dwór. Funkcjonował więc jako operator systemu, kryjący się za niewinnymi z pozoru transakcjami.

Nieco niechronologicznie w kontekście Nevridisa i tej całej układanki, wspomnijmy o Wenecji. Ta traci po 1571 roku pozycję hegemona śródziemnomorskiego, ale nie rezygnuje z udziału w handlu wschodnim. Jej główny instrument to Kreta - producent Małmazji, najdroższego wina w Europie i sieć konsulatów w portach osmańskich.

Nevridis po 1585 roku osiedla się na Krecie i staje się formalnie weneckim poddanym. To daje mu wenecki "paszport" - ochronę dyplomatyczną, fasadę, dzięki której może spokojnie i pod ochroną operować na całym Morzu Śródziemnym i dalej.

W 1590 roku lista dwunastu greckich kupców z Kandii, żądających od Polski prawa wolnego przejazdu przez Polskę do Wenecji (bo szlak przez Mołdawię jest niebezpieczny z powodu napadów kozackich), otwiera się nazwiskiem "Niccorosio" Nevridis. Widnieje on jako pierwszy na liście. To znaczy: jest głeboko umocowany w swojej biznesowej grupie. Jest jednocześnie weneckim poddanym, kupcem z Chios, mołdawskim celnikiem i polskim partnerem handlowym.

Anglia zdaje się być w drugiej połowie XVI wieku w sekretnym sojuszu z Turcją, przeciwko katolickiej Lidze Habsburskiej i Filipowi II. Ale może to pozory i być może dyplomatyczna gra na zwłokę do czasu aż Fanarioci zrealizują swój plan...

Dowód? Być może tylko poszlakowy, wskazujący jednak na pewne powiązania angielsko-greckie.

Edward Barton, pierwszy stały ambasador Anglii przy Porcie, jest jednocześnie dyplomatą, szpiegiem i agentem finansowym angielskich kompanii handlowych. To Barton wspiera Arona Tiranula przy Porcie, po to żeby dostał tron mołdawski. Barton jest też swoistym dłużnikiem Nevridisa. Pożyczył 250 000 asperów u żydowskiego bankiera Mojżesza Benvenistego, a kiedy nie może spłacić długu, Nevridis idzie za niego do więzienia.

Dlaczego Nevridis spłaca dług angielskiego ambasadora? Bo Aron Tiranul potrzebuje Bartona, Barton potrzebuje Nevridisa, a Nevridis potrzebuje Arona na mołdawskim tronie. To jest trójkąt wzajemnych zależności, w którym każda strona jest jednocześnie wierzycielem i dłużnikiem wszystkich pozostałych.

Niebywała jest to scena. Wpływowy grecki agent siedzący w konstantynopolitańskim więzieniu za długi angielskiego ambasadora zaciągnięte dla posadzenia mołdawskiego hospodara na tronie. 

Widać, że żadna z agend, które tu działają (Imperium Osmańskie, Anglia, Mołdawia, sieć kupiecka), nie jest w stanie samodzielnie zrealizować swoich celów.

Każda potrzebuje pośrednika. I takim pośrednikiem w tym "dealu" jest Nevridis.

CDN. Może.

*****

Źródła: 

Cristian Nicolae Apetrei, "Greek merchants in the Romanian Principalities in the 16th century: the case of Nikolaos Domesticos Nevridis", ISTROS XVII, 2011;

Steven Runciman, Wielki Kościół w niewoli

Andrzej Dziubiński, Na szlakach Orientu. Handel między Polską a Imperium Osmańskim w XVI–XVIII wieku, Wrocław 1998;

Ludovic Demény, P. Cernovodeanu, Relaţiile politice ale Angliei cu Moldova, Ţara Românească şi Transilvania în secolele XVI–XVIII, Bucharest 1974; Ion Sîrbu, Istoria lui Mihai Vodă Viteazul, Bucharest 1976;

Constantin Rezachevici, Cronologia critică a domnilor din Ţara Românească şi Moldova, vol. I, Bucharest 2001; archiwalia weneckie, ASV, Bailo a Costantinopoli, za Apetrei).

Konrad Kuczara „Arsenios z Elassonu - Grek w służbie Cerkwi prawosławnej we Lwowie”

Jolanta Gancarz "Gdzie Rzym, gdzie Krym, albo zamiast komentarza do ostatnich notek Coryllusa” - artykuł z SN.

---

tagi: polska  turcja  anglia  lwów  mołdawia  kandia  fanarioci  korniakt  nevridis  barton  newberie  chios 

	ahenobarbus
	5 czerwca 2026 16:00

41     1291    11 zaloguj sie by polubić