Kontynuujmy naszą „portową” przygodę, opisującą miejsca które już nie istnieją, albo są cieniem tego czym były w przeszłości. W ostatniej opowieści wspomniałem o obozie Garigliano. Nie był to jedyny taki przyczółek, przyjrzyjmy się innym. Dlaczego?

Ponieważ od dłuższego czasu mamy do czynienia z budową przyczółków pewnej religii w Europie, zajmiemy się historią takich miejsc między VIII a XII w. Dziś już nie ma zakrzywionych szabel i najazdów zbrojnych, piratów porywających niewolników. Skuteczniejsze są miękkie metody migracji pod postacią umów, choć trudno dociec dlaczegóż to należy być stroną przy podpisywaniu cyrografu. Ponoć nie trzeba się obawiać, bo dużo zyskamy tak bogata jest to kultura. Choć czasem wyłazi szydło z worka, nie wiem czy wiecie, ale „muzułmański Netflix”, nazywa się Shahid, czyli męczennik (dokładniej MBC Shahid, ale mniejsza z tym).

Ale na długo zanim w ogóle ktoś pomyślał o takich narzędziach jak Netflix, a tym bardziej w wersji islamskiej, od południowych i wschodnich wód Morza Śródziemnego nadpływał cień, który w niczym nie przypominał zwykłych wojennych huraganów. Był to rozległy, mozolny ruch żeglarzy, kupców i piratów, którzy wędrowali nie tylko po rzekach, lecz także przekraczali granice między religiami i imperiami. Witamy w VIII wieku, gdy Europa karolińska była w powijakach. W tym świecie, rodziły się przyczółki Saracenów: Maguelone, Fraxinet, Camargue - delta Rodanu, Garigliano, Bari, a nawet chwilowe mniejsze przystanie wzdłuż Adriatyku. 

Były to ośrodki, które jednoczyły w sobie piracką swawolę, mincerstwo, solne przystanie, a także nieprzeliczone towary, które przemieszczały się między Kordobą, Kairem, Bizancjum a północną Europą.

Zacznijmy swoją przygodę od miejsca o bardzo długich tradycjach.  Zanim przyszli  Etruskowie i Rzymianie, zanim Wizygoci przeprawili się przez Ren i zajęli tereny na francuskim Midi (południu), zanim jakikolwiek biskup wbił pastorał w wilgotną ziemię wyspy - Maguelone już istniało.  

Geologowie mówią o wyspie wulkanicznego pochodzenia, wypiętrzającej się z płytkiego dna laguny.  Archeolodzy odnajdują tu ślady obecności człowieka sięgające paleolitu. Przez stulecia wyspę nawiedzali Fenicjanie, Grecy, Etruskowie, a potem Rzymianie, którzy poprowadzili w pobliżu Via Domitia -  wielki trakt łączący Italię z Iberią -  i z pewnością dostrzegali dziwny głaz sterczący z wody, dumnie i samotnie, który czekał na swojego pana. 

Między rokiem 533, a końcem stulecia, na wyspie ustanowiono biskupstwo. Ale powolna fala jest nieuchronna. Mamy rok 719. Arabscy wojownicy przeprawili się przez Pireneje i zalali południową Galię. Narbona padła. Carcassonne padło. Maguelone - ta mała wyspa biskupia, strażnica wiary - również padła.

Tu zaczyna się jedna z najdziwniejszych kart w dziejach miejsca. 

Zdobywcy, zamiast zniszczyć chrześcijańską wyspę, uczynili z niej coś zgoła innego. Maguelone zostało przemianowane na Port Sarrasin - Port Saracenów. Była to strategiczna forteca, baza morska, z której statki mogły bezpiecznie cumować i rozładowywać łupy. Z tego miejsca mogli kontrolować szlak morski łączący z Béziers, Narbonne, a dalej z północną Europą. Przyczółek w Maguelone strzegł handel solą i nabrzeżne saliny, zlokalizowane w pobliskich nadbrzeżnych stawach, zwłaszcza w Étang de Thau.  Sól wciąż była jednym z najważniejszych surowców gospodarczych w tym czasie. Maguelone to także punkt przerzucania niewolników, oraz transportowania win i tkanin. W zamian Saraceni otrzymywali srebro, broń, tkaniny i wina z Europy środkowej i północnej. Towary te przemieszczały się między karolińską Francją, Langwedocją, a północną Afryką, a port Maguelone stał się jednym z głównych „węzłów styku”.

Do dziś jeszcze istnieje w tym rejonie obszar zwany Sarrazine - zatoka, po Oksytańsku grau, ślad po tamtych arabskich konstrukcjach portowych, arsenałach.  Kluczowe zastrzeżenie metodologiczne: arabski termin dār al-ṣināʿa, skąd pochodzi słowo „arsenał” należy w tym kontekście rozumieć szeroko - jako każde urządzone miejsce budowy, napraw i wyposażania statków. 

Co jednak zdumiewające: wolność wyznania chrześcijańskiego na wyspie została zachowana. Mieszkańcy otrzymali status dhimmi - „osób chronionych" - wedle prawa islamskiego. Kościół nie zamilkł. Modlitwy wznosiły się ku niebu w tym samym języku co dawniej. Muzułmański wojownik i chrześcijański mnich chodzili tymi samymi wąskimi ścieżkami prowadzącymi do wyspy. Osobliwy sojusz. Tak jakby istniała jakaś wspólnota interesów, a może coś więcej. 

Jak mogę ośmielać się tak twierdzić zapytacie? 

Bowiem niedługo po bitwie pod Poitiers w roku 732, kiedy Karol Młot zatrzymał marsz islamu w sercu Galii, rozpoczęła się powolna „rekonkwista” rejonu Midi. Arabowie cofali się. W roku 737 Karol dotarł do Septymanii.

I tu dokonał czegoś, co historycy opisują z chłodną precyzją, lecz co w istocie musiało być aktem kalkulacji: zniszczył katedrę Maguelone. Ten pokaz nie mógł być bezmyślny i bezcelowy. Karol musiał mieć jakieś jasne przesłanki do dokonania takiego czynu, który mógłby zostać przecież uznany za bezbożny. A tak nie było. 

Biskupstwo przeniesiono na ląd, do miasteczka Substantion. Wyspa zamilkła. 

Mijają trzy wieki. 

Mamy rok 1030. Arnaud, nowy biskup Maguelone, przybył na wyspę i zobaczył ruiny. Papież Jan XIX napisał o dawnej katedrze, że została „obrócona w nicość". Arnaud nie był człowiekiem, który się poddaje, jest człowiekiem z misją

W ciągu kilkudziesięciu lat jego episkopatu Maguelone zmieniło się nie do poznania. Arnaud wzniósł nową katedrę - surową, w stylu romańskim.  Kamień po kamieniu, blok po bloku. Mury sięgały dwóch metrów grubości. Wąskie okna chroniły nie tylko przed wiatrem, lecz przed strzałami; strzelnice mogły kryć łuczników gotowych do obrony. Dokonano olbrzymiej pracy inżynieryjnej.  Maguelone przestało być wyspą. Kanał od strony południowej, przez który Saraceni wdzierali się na wyspę, został zasypany i zastąpiony wąskim przejściem od wschodu. 

Maguelone należało teraz do hrabstwa Melguiel, słynnego z mennicy. Bito tam srebrne denary, a dużo później - słynne kwadratowe dirhemy, z emisją których tak zdecydowanie walczył Ludwik Święty. Jeśli rzeczywiście jak chcą niektórzy, mennica to miniatura państwa, gdzie gdzie miedź, srebro, złoto i obietnice polityczne topią się w materiał władzy, to Melgueil było czymś w rodzaju jawnego frontu walki o nową rzeczywistość. Wojna hybrydowa w średniowieczu?

Ale to odległa przyszłość. W roku 1085 hrabia Melgueil, Pan Maguelone, przekazał wszelkie prawa nad biskupstwem papieżowi Grzegorzowi VII. Od tej chwili wyspa stała się własnością Stolicy Apostolskiej. Bezpieczna przystań - locus tutus -  otwarta dla wszystkich, którzy potrzebowali schronienia. I papieże korzystali z tej oferty dosłownie.

Kiedy papież Urban II, ten sam, który w roku 1095 na Soborze w Clermont wezwał Europę do pierwszej krucjaty,  odwiedził Maguelone w roku 1096, ogłosił katedrę drugą świątynią po Rzymie i przyznał zupełny odpust wszystkim. 

Cóż takiego się wydarzyło, że miejsce w ciągu kilku dziesięcioleci zyskało takie znaczenie? Ze zrównanego z ziemią kościoła na lagunie, między stawami, do rangi miejsca drugiego po Stolicy Apostolskiej? Musiały za tym stać przyczyny gospodarcze. 

Maguelone było położone na strategicznej lagunie, blisko Montpellier, które było ważnym ośrodkiem handlu morskiego w zachodniej części Morza Śródziemnego. Biskupstwo kontrolowało dostęp do morza, co pozwalało na czerpanie dochodów z ceł i handlu (towary z Lewantu, sól, wino).

Dochody z tej bogatej diecezji trafiały bezpośrednio do papieskiego skarbca, co było kluczowe dla finansowania reformy gregoriańskiej i kosztownych wypraw krzyżowych. Bogactwo biskupstwa Maguelone, rozwijającego się dzięki handlowi i rzemiosłu, stanowiło istotne zaplecze finansowe dla papieża, który podczas synodów (Clermont, Piacenza) mobilizował środki na walkę z niewiernymi.

Gdybyśmy podróżowali nieco dalej na wschód od Maguelone, docieramy do bagnistej delty Rodanu. Natura uformowała tu piaszczyste pasy, które wyznaczyły linie brzegowe, tworząc laguny odizolowane od morza i charakteryzujące się słonawymi lub słonymi wodami. Reszty dokonał człowiek, zmieniając ten krajobraz pod swoje potrzeby.  Tak narodziły się stawy i bagna Camargue, tworząc największy obszar podmokły Morza Śródziemnego, zaraz po Nilu.

Rejon Camargue, położony na południe od miasta St Gilles, w VIII wieku nie był „pustym” bagnem, ale przestrzenią strategiczną  miejscem, gdzie rzeka wypływała w morze, a wody przechodziły w laguny i kanały, które muzułmańskie floty potrafiły łatwo wykorzystać jako przystanie. Cel był podobny jak w przypadku Maguelone. Stąd można przesuwać domenę dyskretnie na północ.

Regoin Camargue ma wiele innych tajemnic. Taką może kryć kościół Saintes-Maries-de-la-Mer zbudowany w  IX w. Dwa razy w roku, tysiące romskich pielgrzymów, prowadzi procesje wprost w spienione fale Morza Śródziemnego. Centralną postacią tego misterium jest nieco mroczna i tajemnicza Święta Sara, której ciemna karnacja oraz rytuał kąpieli w morzu budzą uderzające skojarzenia z … Indiami.  Czy to z kosmopolitycznego ośrodka takiego jak Amalfi przenikali tam swego czasu przybysze z Indii? Symbioza tradycji chrześcijańskiej z dawnymi wierzeniami osiąga tu swoje apogeum w podziemnej krypcie, gdzie posąg Sary sąsiaduje z antycznym ołtarzem, wiązanym z indoirańskim kultem Mitry, który był to czczony od IV w. przed Chrystusem. 

Ale zostamy tę dygresję. 

Saraceni są stale obecni w Prowansji. W górskim przesmyku, nad fiordem, powstaje Fraxinet (La Garde‑Freinet, obecnie okolice Saint Tropez). 

Założone w 888 roku przez piratów z Al-Andalus Fraxinetum stało się potężnym muzułmańskim przyczółkiem, który przez niemal wiek dominował nad południowym wybrzeżem Prowansji i alpejskimi przełęczami.  Frankijscy kronikarze w swoich relacjach usiłowali zdyskredytować to jako zwykły „napad piratów”, być może żeby utrzymać fikcję ciągłości i siły władzy. Z perspektywy współczesnej analizy utworzenie Fraxinatum jawi się jako precyzyjnie zaplanowana operacja desantowa na strategicznym odcinku dzisiejszego Lazurowego Wybrzeża. 

Choć doraźnie mogło to przypominać izolowany incydent, dynamika późniejszych wydarzeń dowiodła, że nie był to przypadkowy akt bezprawia, lecz początek szeroko zakrojonej interwencji militarnej. W przeciwieństwie do efemerycznych rajdów korsarskich, działania podjęte w rejonie Fraxinetum stały się integralnym elementem projekcji siły kalifatu Umajjadów, wykraczającą daleko poza cele rabunkowe.

Wykorzystując słabość podzielonego imperium Karolingów, osadnicy muzułmańscy stworzyli tam nie tylko bazę wypadową dla niszczycielskich ekspedycji zbrojnych, ale także sprawnie funkcjonujące osiedla rolnicze i górnicze.  Nie było tam mennicy, ale istnieje obieg franków i dirhemów, a towary wymieniane na miejscu obejmują sól, miedź, bydło, a także niewolników z północy. Podobnie jak w Maguelone - szerokim strumieniem płyną srebro, broń, tkaniny, a także wina. 

Stosowano też inne metody. Islamscy wojownicy weszli również w krwiobieg lokalnej polityki, służąc jako najemnicy skłóconych możnowładców. Fraxinet, to nie tylko zwykłely port,  jest też górską fortecą, strzegąca szlaku soli i dróg przez Alpy, a także przesmyków prowadzących do Lombardii.

Nawet próby militarnej likwidacji enklawy, jak ta podjęta przez króla Hugona z Arelatu w 931 roku, kończyły się politycznymi układami, które paradoksalnie umacniały pozycję muzułmanów w Alpach. 

Dopiero zmiana układu sił w Europie oraz wygaśnięcie wsparcia ze strony Kalifatu Kordoby doprowadziły do konsolidacji chrześcijańskich władców pod wodzą Wilhelma z Arelatu. Ostateczna klęska Arabów w bitwie pod Tourtour w 975 roku i upadek twierdzy Fraxinet położyły kres marzeniom o trwałej ekspansji islamu w głąb kontynentalnej Europy. Zwycięstwo to zmusiło niedoszłych zdobywców do rozproszenia się lub wejścia w rolę poddanych. 

Fraxinet to państewko pogranicza jest jednym z tych bardziej skomplikowanych modeli w historii. Nie ma „realnego” władcy, lecz grupa muzułmańskich najeźdźców-gangsterów, którzy mają jednak pewną misję. 

W tym samym okresie, aż do XII wieku, na Adriatyku, przyczółki muzułmańskie nie były „trwałe” jak w Fraxinet czy Maguelone, co nieco przysłania istnienie flot, najazdów, a także przystani. Nie mniej takie istniały, zwłaszcza Emirat Bari (847–871),  w południowej Italii, którego floty były aktywne na Adriatyku. Zapewne było to jedno z tych miejsc, z których prowadzono działalność „misyjną” na ziemiach słowiańskich. 

---

tagi: melgueil  maguelone  fraxinet  camargue  midi  port saracen 

	ahenobarbus
	28 marca 2026 17:21

44     1583    14 zaloguj sie by polubić